Zes jaar vertraging bij de bouw kunnen het prestigeobject 'Elbphilharmonie' niet deren

De Elbphilharmonie: Wie het nu al karakteristieke silhouet ziet, denkt aan flink opgelopen kosten en vertragingen. En dat terwijl de prominente locatie van het concertgebouw ooit een voorbeeld van precisie en punctualiteit was. Daarvoor moeten we ver in het verleden teruggaan, al is er ook in het heden een lichtpuntje in de vorm van Kampmann te vinden. Laten we eerst terug in de tijd gaan en ons onderdompelen in een bijzonder stukje Hamburgse havengeschiedenis.

De Elbphilharmonie staat op een historisch fundament. De Kaispeicher A, een beschermd monument, vormt het onderste derde deel van het concertgebouw. Gezien de lange Hamburgse havengeschiedenis zou je misschien kunnen denken dat dit gebouw heel oud is, maar dat is geenszins het geval. Het werd pas in 1963 volgens plannen van Werner Kallmorgen gebouwd. Uit een geheel ander tijdperk daarentegen stamt het gebouw dat daarvoor op dezelfde plek stond en eveneens Kaispeicher A werd genoemd. Dit pakhuis, dat ter ere van keizer Wilhelm I ook wel Kaiserspeicher werd genoemd, werd in 1875 gebouwd. En ook toen was het terrein niet meer onaangeroerd: voorheen was hier eeuwenlang de Werft Johns gevestigd die onder andere voor HAPAG schepen bouwde en om welke reden de landtong ook wel 'Johns'sches Eck' (Johns' hoek) wordt genoemd. In het kader van de in 1861 besloten havenuitbreiding werd Johns verplaatst om ruimte te maken voor de eerste Kaispeicher A.

Hamburg harbour with the Elbphilharmonie from the air

De Kaiserspeicher was een indrukwekkend gebouw dat bijna 90 jaar lang het havenbeeld van Hamburg domineerde. In neogotische stijl gebouwd had het pakhuis iets kathedraalachtigs, wat zeker ook aan de naar het havenbekken wijzende toren te danken was. Op de top van de toren werd in 1876 een tijdbal geplaatst. Dit instrument meldde aan zeelieden hoe laat het was: voor de navigatie en juiste bepaling van de geografische lengte is de exacte tijd een onontbeerlijke maat.

"Bij de volgende bal is het 12 uur"

De tijdbal van Hamburg was zwart en had een diameter van ongeveer een meter. 's Middags om tien minuten voor twaalf werd de bal tot de helft van de hoogte van de constructie omhooggetrokken: Op uw plaatsen! Om drie minuten voor twaalf ging de bal helemaal naar boven: Klaar! En precies om 12 uur Greenwichtijd (vandaag de dag 13 uur MET) viel de bal drie meter omlaag: Af! Daarna konden de scheepschronometers tot op een tiende seconde nauwkeurig worden gelijkgezet. De tijdbal werd via een ondergronds gelegde kabel door de sterrenwacht bij de Millerntor in werking gezet. Tot 1899 gebeurde dit met een druk op de knop, daarna elektronisch. Toen men de tijd via de radio begon te melden (in Duitsland begon men hiermee in 1910) werden tijdballen overbodig. De tijdbal die in Duitsland nog het langst in gebruik was, was die op de Kaiserspeicher: nog tot 1934 deed deze dagelijks dienst op de top van Johns' Eck. De Kaiserspeicher raakte in de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd en werd in 1963 door een nieuwe Kaispeicher vervangen. Hierop wordt nu de in de volksmond 'Elphi' genoemde Elbphilharmonie gebouwd.

Bodemloze putten

Het gebouw maakt deel uit van een roemloos trio: naast de luchthaven Berlin Brandenburg (BER) en 'Stuttgart 21' behoort de Elbphilharmonie to de drie grote bouwprojecten die de wereldwijde Duitse reputatie op het gebied van de realisatie van grootschalige projecten die veel planning vereisen, schaadden. Een niet goed doordacht concept, strijd over verantwoordelijkheden, coördinatieproblemen, twijfel aan de statica, een complete stillegging van de bouw en nog enkele onregelmatigheden leidden ertoe dat de Elbphilharmonie tien keer zoveel als oorspronkelijk gepland zal kosten en met minstens zes jaar vertraging zal worden voltooid.

De eerste planningen gingen uit van een oplevering in 2010. Na herhaalde vertragingen is de einddatum nu bepaald op oktober 2016, met een officiële openingsdatum in het voorjaar van 2017. Ook de kosten rijzen de pan uit: bij de bepaling van het programma van eisen werd 77 miljoen euro voor de bouw van het concertgebouw gerekend. Toen de overeenkomst in 2007 werd gesloten, was het al 114 miljoen euro, in 2012 moest men toegeven dat dat 575 miljoen zou worden, tot in 2013 het 'definitieve' bedrag van 789 miljoen euro werd bekendgemaakt. Omdat belastinggeld ermee gemoeid is, is de publieke verontwaardiging groot.

"Hoe terecht de woede van het volk ook is, is het jammer dat door alle chaos bij de planning en bouw bijna wordt vergeten wat voor een sieraad daar in de Hamburgse HafenCity ontstaat."

Je kan het zo bekijken: slechte publiciteit is beter dan geen publiciteit. Want ondanks alle onvrede is de Elbphilharmonie nu al een van de bekendste gebouwen van Duitsland en wordt door bijna elke volwassen staatsburger herkend. Dat is te danken aan de voortdurende aandacht van de media in combinatie met de spectaculaire architectuur.

Reflecties: geluid en licht

Zoals gezegd vormt de Kaispeicher van Werner Kallmorgen de sokkel van de Elbphilharmonie. Hiertoe is het pakhuis helemaal van zijn kern ontdaan en bleven alleen de buitenmuren behouden. Op de machtige sokkel is een kristallijne, transparante nieuwbouw geplaatst met een gewelfde dakconstructie waarvan de structuur aan lichte golven doet denken en daarmee de voor havens typische overgang van water naar land weerspiegelt. De glazen gevel is een special feature van de architecten Herzog & de Meuron en bestaat uit bijna 1.100 elementen die allemaal van elkaar verschillen. De ruiten zijn gebogen en bevatten voor een deel openingen. Elke ruit is bedrukt met een uniek patroon. De elementen zijn tussen vier en vijf meter breed, terwijl de ruiten 1,2 ton wegen en 16.000 vierkante meter bedekken, oftewel twee voetbalvelden in totaal. Het opgedrukte, zelf ontwikkelde puntenraster biedt praktische bescherming tegen te veel zonlicht en draagt bij aan de esthetische waarde, doordat de reflecterende punten in combinatie met de gebogen ruiten de omgeving iedere keer anders weerspiegelen.

Grote concertzaal in de Elbphilharmonie

Concert hall in the Elbphilharmonie with musicians and large audience

Grote concertzaal in de Elbphilharmonie

Binnenin: een kleine stad. Parkeergarage, hotel, horeca, woningen … Bezoekers van de Elbphilharmonie kunnen de indrukwekkende, convex gebogen roltrap nemen die uitkomt op het publiek toegankelijke 'Plaza'. Hier kijk je vanaf een hoogte van 37 meter over Hamburg uit. Twee foyertrappen leiden u naar het concertgedeelte. Een kleine zaal voor ongeveer 550 toeschouwers is vooral voor kamerconcerten bedoeld. De grote concertzaal biedt plaats aan 2.150 personen en is ontworpen voor klassieke muziek, maar ook geschikt voor jazz of wereldmuziek. De Japanner Yasuhisa Toyota is verantwoordelijk voor het akoestische ontwerp, een delicaat onderdeel bij een project van een dergelijke omvang. Het project maakt deel uit van de herzieningsovereenkomst waar het parlement van Hamburg op 19 juni 2013 mee instemde en waarin afspraken over het resterende bouwproces en de kosten zijn gemaakt. Ook is hierin bepaald dat de hoofdaannemer de door Yasuhisa Toyota gestelde eisen in acht moet nemen. Blijkbaar waren er problemen op dit punt.

Wie zich voor eeuwig bindt moet onderzoeken

Een probleem waren de convectorputverwarmingen die een concurrent van Kampmann voor een modelruimte leverde. Eis aan deze akoestisch zeer gevoelige ruimte was dat de apparaten niet meer dan 32 dB(A) aan geluid mochten produceren, zoals ook door de fabrikant was beloofd. Onafhankelijke specialisten testten echter de convectorputverwarmingen en moesten vaststellen dat de geluidsemissies de grenswaarde overschreden, waarna de hoofdaannemer de aan de leverancier verstrekte order annuleerde. Omdat Kampmann al in de Elbphilharmonie bezig was en ventilatorconvectoren ('hotel-Venkon') en convectorputverwarmingen voor het hotel leverde, werd aan Kampmann gevraagd of het in staat was de superstille convectorputten voor verwarmen en koelen te produceren. Kampmann was hiertoe niet in staat – nog niet. Uit metingen bij beschikbare modellen in het R&D-center in Lingen bleek dat de emissies de grenswaarde net overschreden. Het scheelde niet veel, maar te veel is te veel. Daar kan men niet omheen draaien.

Het was Clemens Sabelhaus, die inmiddels met pensioen is maar destijds hoofd van 'Research & Development' bij Kampmann was, die het idee voor de constructie kreeg dat de doorslag gaf. De door hem bedachte convectorputten waren weliswaar iets breder, maar voldeden aan de eisen. Daarmee gingen de ontwikkelaars graag akkoord. Kampmann bouwde twee prototypen en stuurde ze naar Hamburg met het verzoek: "Laat onze modellen door onafhankelijke geluidsexperts uitvoerig testen in de omgeving waarin ze zullen worden gebruikt!"

En zoals het nu ervoor staat zullen waarschijnlijk Kampmann-convectorputverwarmingen in de Grote Zaal van de Elbphilharmonie in Hamburg voor een fluisterstil, aangenaam klimaat zorgen. Mogelijk zijn ze representatief voor het hele project en komt het hiermee ook allemaal goed.

Construction site of the Elbphilharmonie in Hamburg with cranes

Pictures: Aerial photo Elbphilharmonie by ReGe HH/Fotofrizz; Grand Hall by Herzog & de Meuron; Roof design by Oliver Heissner