In Seestadt Aspern, het nieuwe stadsdeel van Wenen, wordt de hoogste houten woontoren ter wereld gebouwd.

Innovatief en duurzaam: vaak gebezigde en meestal holle woorden. Maar bij de bouw van de HoHo Wien zijn beide termen helemaal op zijn plaats. Bij de planning van de 84 meter hoge houten woontoren is echt pionierswerk verricht. Maar voordat wij hierover komen te spreken, zoomen wij weer iets uit en beschouwen wij eerst Wenen als geheel, waarna weer wordt ingezoomd. Want de context is belangrijk: hoe verhoudt zich zo'n innovatief gebouw met het traditionele Wenen?

"Wenen blijft Wenen, dat is nu net het mooie eraan. Wenen blijft Wenen, dat je eraan wennen kan", schreef de beroemde componist en zanger Georg Kreisler ironisch in zijn lied over de onwil van Weners om te veranderen. Boosaardig schrijft Kreisler, die zelf Wener was, in een ander lied: "Hoe mooi zou Wenen zijn zonder Weners!" Wordt de stad aan de Donau inderdaad gekenmerkt door stilstand en volharding? Kan Wenen alleen Wenen blijven, als de stad niet verandert?

TRADITIE VS. MODERNE TIJD – DE TWEE STADSBEELDEN VAN WENEN

"Wenen is anders", zei Hans Weigel, eveneens Wener en verder schrijver en toneelrecensent. De voor meerderlei uitleg vatbare zin bedoelde hij positief: Wenen voldoet niet aan het cliché dat men van de stad heeft. En dat terwijl dat cliché op zich niet negatief is:

Alleen al het stadsbeeld met de vele barokke gebouwen en gebouwen uit de Gründerzeit: de enorme Hofburg midden in het historische centrum van de stad; de Spaanse Rijschool met haar prachtige lippizaners die in de Hofburg zijn ondergebracht; de paleizen Schönbrunn en Belvedere, de Staatsopera, het stadhuis, de Karlskirche … U kunt Wenen natuurlijk het best in een fiaker, een meestal historische koets met tweespan, ervaren. Als u een pauze wilt nemen, ligt het bezoek aan een koffiehuis voor de hand, waar de kelner u met Weense vriendelijkheid een sachertorte aanbiedt. Het voelt als het ware cliché. Maar het bestaat. Het is het klassieke, toeristische Wenen. Maar Wenen is anders!

Aerial view showing Vienna from above

Idyllisch. Dat oude Wenen dat altijd zijn hakken in het zand lijkt te zetten.

En dat leidt ertoe dat Wenen in het gerenommeerde Mercer-onderzoek onder de meest leefbare steden ter wereld in 2017 voor de negende keer op rij de eerste plaats bezette. 230 grote steden wereldwijd zijn vergeleken en aan de hand van 39 criteria beoordeeld. Daartoe behoren politieke, economische, sociale en ecologische factoren. Wenen is een van de meest welvarende steden ter wereld – en ondanks dat bij lange na niet zo hectisch als bijvoorbeeld New York. Van de ongeveer 1,8 miljoen inwoners die van Wenen de op een na grootste stad in het Duitse taalgebied maken, heeft bijna 40 procent een migratieachtergrond – de stad is dus multicultureel. Dat zorgt niet alleen voor diversiteit, maar ook voor groei. In 1910 had de stad nog 2,1 miljoen inwoners. Dit aantal daalde tijdens de wereldoorlogen maar herstelde daarna langzaam. Ongeveer vanaf 1970 nam het inwonertal weer af door een aanmerkelijke daling van het geboortecijfer. In 1987 was het inwonertal tot 1,5 miljoen gedaald. Dankzij de immigratie behoort Wenen vandaag de dag tot de snelst groeiende stedelijke gebieden van Europa. En om die reden wordt in Wenen veel gebouwd.

Maar waar kan je bouwen? In het centrum is vrijwel geen bouwgrond beschikbaar. Bovendien is het historische centrum van Wenen UNESCO-werelderfgoedlocatie. Grote en vooral hoge bouwprojecten die aan het stadsbeeld afbreuk zouden kunnen doen, zijn daarom verboden – en terecht. Zodoende wijkt men uit, en wel naar de andere kant van de Donau. Hier is nog volop ruimte en hier zijn al enkele postmoderne gebouwen ontstaan die met de lieflijke ansichtkaartromantiek van Wenen niets gemeen hebben. Neem bijvoorbeeld de Millennium Tower, een uit twee onderling verbonden glazen cilinders bestaande toren van 202 meter hoog die direct aan de oever van de Donau staat. Of de DC Tower in Donau City, een op een schiereiland in de Donau gelegen stadsdeel, waarmee Wenen een echte skyline kreeg. Een leek zou het panorama van Donau City nooit bij de stad Wenen plaatsen. Met 220 meter is de DC Tower de hoogste woontoren van Oostenrijk.

Skyline Donau City in Vienna

En het is verrassend dat het ook een deel van Wenen is. De skyline van de Donaustad.

Donau City valt onder het stadsdistrict Donaustadt, het met afstand grootste district van Wenen. Donaustadt beslaat bijna een kwart van het stadsgebied. Terwijl het westen zeer stedelijk en dichtbewoond is, biedt het oosten landbouwgrond en het zuiden met de Lobau zelfs een 22 vierkante kilometer groot uiterwaardengebied dat ook als recreatiegebied voor de Weners dient. Aan de noordkant en daarmee centraal in Donaustadt gelegen grenst het stadsdeel Aspern aan de Lobau. Om precies te zijn moet Aspern eerst nog een stadsdeel worden. Want het is een van de grootste stadsontwikkelingsprojecten van Europa.

OP EIGEN HOUTJE – IN DE BESTE ZIN

'Aspern – de badplaats van Wenen'. Zo luidt de officiële naam van het project waarvan de realisatie in 2009 begon. Binnen 20 jaar en in drie ontwikkelingsfasen moet Aspern aan 20.000 mensen ruimte om te leven en te werken bieden. Bij een moderne nieuwbouwstad als Aspern, dat deel zal uitmaken van de meest leefbare stad ter wereld, staat de leefbaarheid uiteraard heel centraal. Zo vormt het 50.000 vierkante meter grote kunstmatige meer waaraan Seestadt Aspern haar naam te danken heeft, het centrum van de stad. Meteen vier parken met uitgebreide recreatiemogelijkheden zijn in deze omgeving ontstaan. De openbare ruimte zal ongeveer 50 procent van het nieuwe stadsdeel beslaan. In 2012 is met het technologisch centrum aspern IQ de eerste bebouwing gerealiseerd. In 2014 zijn de eerste gebouwen voor bewoning betrokken. In 2017 opende met de dwarsbouw het eerste onconventionele modulaire gebouw van Wenen, dat aan de diverse woonbehoeften van zijn bonte huurders tegemoetkomt. In de herfst van 2019 moet dan het vlaggenschipproject van Seestadt Aspern zijn opgeleverd: de HoHo Wien, de hoogste houten woontoren ter wereld.

Caroline Palfy and Günter Kerbler – construction supervisors at the HoHo in Vienna

Moedig: Caroline Palfy en Günter Kerbler - verantwoordelijk voor de bouw van de HoHo Wien.

Hout is fantastisch bouwmateriaal: het is hernieuwbaar, enorm stabiel en tegelijkertijd elastisch. Hout is veelzijdig inzetbaar en zorgt voor een aangenaam binnenklimaat. Al millennialang bouwt de mens met hout. En eigenlijk bevalt ook iedereen de bijzondere sfeer van een houten huis. Toch is hout als bouwmiddel uit de meeste moderne gebouwen verdwenen, vooral als het de lucht in gaat. Hier heeft de postmoderne bouw van staal, beton en glas de vrijwel absolute heerschappij verworven.

Ook in de HoHo Wien kan je niet helemaal zonder: het skelet bestaat in de kern uit beton. 75 procent van de woontoren zal echter uit hout bestaan. Door het gebruik van de hernieuwbare grondstof wordt circa 2.800 ton koolstofdioxide bespaard. Uiteindelijk zal de houten woontoren met 24 etages en een vloeroppervlakte van 19.500 vierkante meter een hoogte van 84 meter bereiken. De bouwkosten zijn geraamd op 65 miljoen euro.

"IK HEB ALTIJD AL NIEUWE, DEELS WAANZINNIGE IDEEËN ONDERSTEUND."
Günter Kerbler, investeerder

De hoogste houten woontoren ter wereld. De gebruikte superlatief impliceert het pionierswerk dat bij de planning moest worden verricht. Caroline Palfy als directeur van de ontwikkelingsmaatschappij cetus Baudevelopment, het architectenteam RL+P, staticus Richard Woschitz, brandveiligheidsplanner Alexander Kunz en investeerder Günter Kerbler waren hiermee belast. "Bouwtechnisch is het een uitdaging om met hout meer dan tachtig meter hoog te bouwen. Daarvoor is een zeer nauwkeurige planning, een creatief team en een geschikt bouwterrein nodig. Er bestaan nauwelijks woontorens die grotendeels uit hout bestaan. Wij zijn zogezegd de pioniers op het gebied van de bouw van houten woontorens! Ik heb altijd al nieuwe, deels waanzinnige ideeën ondersteund. Daarom ben ik des te blijer dat we nu snel met de realisatie kunnen beginnen", zei Kerbler kort voordat in oktober 2016 de eerste spade de grond inging.

Katherm HK trench heating system

Past binnen het concept: de Katherm HK
Een gebouw dat zo innovatief is als de HoHo Wien stelt natuurlijk ook hoge eisen aan het energieconcept. Het gebouw wordt volgens de criteria van het beoordelingssysteem TQB (Total Quality Building) van de Österreichische Gesellschaft für Nachhaltiges Bauen (Oostenrijkse maatschappij voor duurzaam bouwen) gerealiseerd. Onderdeel van het concept zijn Katherm-vloerconvectoren van Kampmann voor verwarmen en koelen.

Past binnen het concept: de Katherm HK
Een gebouw dat zo innovatief is als de HoHo Wien stelt natuurlijk ook hoge eisen aan het energieconcept. Het gebouw wordt volgens de criteria van het beoordelingssysteem TQB (Total Quality Building) van de Österreichische Gesellschaft für Nachhaltiges Bauen (Oostenrijkse maatschappij voor duurzaam bouwen) gerealiseerd. Onderdeel van het concept zijn Katherm-vloerconvectoren van Kampmann voor verwarmen en koelen.

Het pionierswerk komt tot uiting in het speciaal voor de HoHo ontwikkelde bouwsysteem: een hybride constructie van hout en beton die al met al indruk maakt. Deze voldoet aan alle eisen ten aanzien van ecologie en economie. De ontwikkelaars beschrijven het systeem als volgt: "Bij de HoHo Wien worden massieve elementen van kruislaaghout en geprefabriceerde betonplaten tot een composietmateriaal gecombineerd. Het bewust eenvoudig gehouden systeem maakt gebruik van de stapeling van vier geprefabriceerde, seriële constructie-elementen: stijlen, moerbalk, plafond- en gevelelementen. Nieuw aan de plafondelementen van hout-betoncomposiet voor de HoHo Wien zijn vooral het sterk verminderde aandeel aan stalen verbindingsmiddelen en de hoge prefabricatiegraad die wordt gerealiseerd door de toepassing van nieuwe verbindingen tussen hout en beton. De houten elementen worden onder gecontroleerde omstandigheden in de verschillende fabrieken van de houtleveranciers geprefabriceerd. Daarna volgt het transport naar de bouwplaats, waar de seriële elementen onmiddellijk worden verbonden. De stijlen vormen met de eveneens geprefabriceerde buitenwandmodules van massief hout een gemeenschappelijk montage-element. Met dit bouwsysteem wordt op de bouwplaats arbeidstijd bespaard, worden problemen vanwege de weersomstandigheden vermeden en komen lange droogtijden te vervallen. De zichtbare houten oppervlakken moeten echter extra zorgvuldig worden behandeld, omdat ze tenslotte binnen zichtbaar blijven en een heel gemoedelijke sfeer creëren.

SEESTADT ASPERN IS ELEMENTAIR EN VROUWELIJK

Duurzaam en praktisch – dit principe is ook terug te vinden in de planning van het grondgebruik die zeer flexibel is opgezet. Architect Rüdiger Lainer licht het concept toe: "De HoHo Wien profiteert enerzijds van een modulaire opbouw en anderzijds van een individueel op maat gemaakte en te allen tijde te wijzigen inrichting van het grondgebruik. Op die manier kunnen zonder veel moeite achteraf veranderingen worden aangebracht. De duurzaamheid en lange levensduur van de nieuwe houten woontoren is het resultaat van het combineren van conceptuele uitgangspunten: op zich is het materiaal hout hulpbronnenefficiënt. De flexibele en op gebruikers afgestemde plattegrondindeling zorgt er bovendien voor dat de houten woontoren heel lang kan worden gebruikt. Economie en ecologie vormen in ons concept voor de HoHo Wien een synthese tot wederzijds voordeel."

Construction worker on the HoHo construction site in Vienna

BRILLIANTLY SIMPLE: composietmaterialen vervaardigd uit hout en beton. Het is mogelijk om de standaardelementen direct ter plaatse te installeren.

Over het geheel genomen kan je dus over de HoHo Wien zeggen: hier is veel anders gedaan. Zoals ook in Seestadt Aspern veel anders wordt gedaan. Zo zijn bijvoorbeeld de meeste straten, pleinen en parken naar vrouwen vernoemd. Want in het oude, rechts van de Donau gelegen Wenen zijn naar vrouwen vernoemde straten dun gezaaid. In Seestadt Aspern echter dragen parken de namen van vrouwen als Hannah Arendt, Yella Hertzka en Madame d'Ora en zijn er meteen 20 straten met vrouwennamen. De HoHo Wien zal aan de noordkant aan de Janis-Joplin-Promenade grenzen. Ook zij was een pionier. Het past helemaal in dit beeld dat ook de HoHo onder vrouwelijke leiding wordt gebouwd.

Het gebouw is onder leiding van directeur Caroline Palfy ontworpen, die ook bij de marketing van bedrijfsruimten nieuwe wegen heeft bewandeld. Zij richtte zich hierbij op de elementenleer uit het Verre Oosten, die de wisselwerkingen tussen hout, vuur, lucht, metaal, water, aarde en leegte met betrekking tot mens en milieu beschouwt. Palfy heeft deze elementen toegepast in de bedrijfsruimten om zo een integrale mix volgens het principe 'Alles onder één dak' te krijgen. Zodoende zullen zich woningen, kantoren, health- en wellnessruimten, restaurants en een hotel in de HoHo bevinden. "Om een innovatief, progressief gebouw als de HoHo Wien te ontwikkelen, is niet alleen bouwkundig, qua voorzieningen en organisatorisch een uitdaging. Ook over het gebruik van een dergelijk gebouw dient grondig te worden nagedacht. De HoHo Wien moet in de toekomst het concept van Seestadt Aspern weerspiegelen: leven en werken, carrière en gezin, alsmede vrije tijd op één plek!", onderstreept Caroline Palfy haar benadering.

Want Wenen met zijn Seestadt Aspern is anders. Mocht u nog twijfelen: de HoHo Wien is het beslist.

Illustration Urban Lakeside Aspern in Vienna

De HoHo Wien in cijfers

  • totale bruto-oppervlakte: 25.000 m2
  • huuroppervlakte: 19.500 m2
  • perceeloppervlakte: 3.920 m2
  • etages: 24 verdiepingen
  • hoogte: 84 m
  • soort gebouw: woontoren met innovatieve houtbouwtechniek
  • begin bouw: 12 oktober 2016
  • oplevering: geplande bouwtijd van 2 jaar
  • totale investering: ongeveer 65 miljoen euro

Photo credits:
Keyvisual HoHo @ schreinerkastler
View of Central Vienna @ LordRunar - iStockphoto
Panorama of Donau City @ Hubertl - CC BY SA 4.0
Caroline Palfy and Günter Kerbler © cetus Baudevelopment
Timber delivery @ cetus Baudevelopment - Erich Reismann
Seepark district in the evening @ carpenter-castler and cetus building development